Քանի որ Հայոց Ցեղասպանութիւնը կը ուրացուի, եւ ոճրագործները կը մնան անպատիժ, այս յանցանքը ուրացման ճամբով կը շարունակուի գործադրուիլ։ Չպատժուած յանցանքը կը շարունակուի։ Ուրացումը ցեղասպանութիւնը յաւերժական կը դարձնէ. Ուրացումը ոճրագործին արդարացումն է, իսկ զոհին՝ մեղադրումը։
Ցեղասպանութենէն եւ անոր ուրացումէն ի վեր, մեր աշխարհագրութեան մէջ արիւնը, արցունքն ու սուգը չեն լռած։ Անպատժելիութիւնը նոր յանցանքներ ծնաւ, եւ յանցագործները անպատիժ մնացին, որովհետեւ արդարութիւնը երբեք չհաստատուեցաւ։ Ինչպէս բազմիցս ըսած ենք՝ որպէս մարդկային իրաւունքներու պաշտպաններ, ցեղասպանութեան ուրացումը միայն «մենք չըրինք» ըսել չէ. Անիկա նաեւ զոհերու ժառանգներուն, առօրեայի անթիւ մանրամասնութիւններու ընդմէջէն, աղէտը վերստին ապրիլ տալն է։ Ուրացումը մարդասպանները «հերոս» հռչակելն է, ցեղասպանները՝ մեծարելը։
Ցեղասպանութեան ուրացումը կը նշանակէ թշնամանք եւ ցեղապաշտութիւն սերմանել սերունդներուն մէջ, զոհերու յիշատակին դէմ անվերջ հայհոյանքներ տեղալ։ Միեւնոյն ատեն, անիկա կը նշանակէ զոհերու յաջորդ սերունդներուն վէրքերը մշտապէս արիւնաքամ ընել։ Այնպիսի կարգի մը մէջ, ուր ուրացումը կը տիրէ, մենք ալ՝ որպէս ոճրագործ սերունդներու ժառանգներ, պատասխանատու ենք եւ կ’ապրինք այս ծանր ամօթին տակ։ Յատկապէս վերջին շրջանին, ցեղասպանութեան ճարտարապետներ Էնվեր, Թալէաթ եւ Ճեմալ փաշաներուն ուղղուած գովասանքները, ինչպէս նաեւ «Իթթիհատականութեան» քարոզչութիւնը, կը բազմանան. Ցեղապաշտութիւնը կը սնանի եւ կը տարածուի հասարակութեան մէջ։ Ցաւօք, նոր սերունդներն ալ կը դաստիարակուին նոյն այս մտայնութեամբ։
Մինչ Թուրքիոյ հայերը կը ստիպուին ապրիլ ուրացման ամէնօրեայ կրողներուն ու ջատագովներուն հետ, աշխարհի չորս ծագերուն ցրուած հայութիւնը կը շարունակէ, հեռու իր պապենական հողերէն, կրել իր հարազատներու յիշատակին դէմ ուղղուած անդադար վիրաւորանքները։
Այս հողերուն վրայ գործուած եւ մինչեւ այսօր գործուող մարդկային իրաւունքներու ծանրագոյն խախտումները ցեղասպանութեան ժառանգութիւնն են, որուն վրայ խարսխուած է Հանրապետական վարչակարգը։ Քսաներորդ դարու սկիզբը, Փոքր Ասիոյ եւ Հիւսիսային Միջագետքի մէջ, քրիստոնեայ ժողովուրդներուն՝ հայերուն, ասորիներուն եւ յոյներուն դէմ գործադրուած ցեղասպանութիւնը եւ անոր ուրացումը օրինականացուցին պետութեան կողմէ սեփական օրէնքներու բռնաբարումը եւ իրաւական դաշտէն դուրս գալը։ Այս պետական մտայնութիւնը շարունակեց իր գոյութիւնը Հանրապետութեան ամբողջ պատմութեան ընթացքին։ Ահա թէ ինչ կը կոչենք «ցեղասպանութեան ժառանգութիւն»։
Ուրացումը այն աստիճանի հասաւ, որ «ցեղասպանութիւն» բառը երկար ատեն արգիլուած մնաց, եւ հասարակութիւնը, զայն ներքնայնացնելով, խուսափեցաւ այդ բառը գործածելէ։ Նոյնիսկ մտաւորականները վարանեցան զայն արտասանելէ։ Այդ օրերուն, Մարդկային Իրաւունքներու Միութեան Իսթանպուլի մասնաճիւղի յարկին տակ գործող մեր յանձնախումբը, առաջին անգամ մեր տարածաշրջանին մէջ, բացայայտօրէն գործածեց «ցեղասպանութիւն» բառը եւ 24 Ապրիլ 2005-ին կազմակերպեց ոգեկոչման հաւաք մը՝ հնչեցնելով կոչ մը. «Ճանչցի՛ր, ներողութիւն խնդրէ՛, հատուցանէ՛»։
Ցեղասպանութեան վերաբերեալ յայտարարութիւններուն պատճառով տարիներու ընթացքին դատեր բացուեցան։ Օրինակ՝ İHD-ի Տերսիմի մասնաճիւղին եւ Տիարպեքիրի Փաստաբաններու Միութեան դէմ դատեր հարուցուեցան «թուրք ազգը եւ Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը նուաստացնելու» մեղադրանքով, որովհետեւ անոնք ոգեկոչած էին ցեղասպանութիւնը. Սակայն երկուքն ալ աւարտեցան անպարտ ճանաչումով։ Նոյնպէս, մեր յանձնախումբի 2021-ի յայտարարութեան պատճառով մեր անդամներուն դէմ դատ բացուեցաւ. Իսթանպուլի 51-րդ Առաջին Ատեանի Քրէական Դատարանը արձակեց անպարտութեան վճիռ մը, որ վերջապէս հաստատուեցաւ Իսթանպուլի Շրջանային Արդարադատութեան Ատեանի կողմէ։
Թուրքիոյ Հանրապետութեան դատական համակարգը նոյնիսկ չի փափաքիր այս հարցին քննարկումը, որովհետեւ քննարկումը անխուսափելիօրէն պիտի առաջնորդէ հարցադրումներու։ Ահա թէ ինչու, հակառակ շարունակուող ճնշումներուն եւ արգելքներուն, որդեգրուած է քաղաքականութիւն մը, ըստ որու բացուած դատերուն մէջ պատիժ չի սահմանուիր։
Ցեղասպանութիւնը միայն մահ չէ։ Ան կը ներառէ նաեւ աքսորը, ճամբաներուն վրայ յարձակումները, սովը, հիւանդութիւնը, բռնաբարութիւնը եւ աննկարագրելի չարչարանքները։ Սակայն անիկա նաեւ կողոպուտ է։ Զոհերու բռնագրաւուած ունեցուածքը կը գերազանցէ արհեստանոցները, այգիները, պարտէզները, արտերը, ապարանքները, տուները, հիւանդանոցները, վանքերն ու եկեղեցապատկան հողերը. Ան կը ներառէ նաեւ դրամատուներու հաշիւներուն եւ արժէքաւոր իրերուն բռնագրաւումը։ Այս մեծ կողոպուտին արժէքը, որուն մասին սակաւ կը խօսուի, 1915-ի արժեչափով կը գնահատուի շուրջ 22 միլիոն տոլար։
Այսօր նաեւ, ցեղասպանութեան ոգեկոչման օրը՝ Ապրիլ 24-ին, կը յիշենք Սեւակ Շահին Պալըքճըին, որ 2011 թուականի Ապրիլ 24-ին, Պաթմանի մէջ, իր պարտադիր զինուորական ծառայութիւնը կատարելիս, սպաննուեցաւ ուրիշ զինուորի մը կողմէ։ Ուխտ կ’ընենք վառ պահել անոր յիշատակը։
2005 թուականէն ի վեր, ամէն Ապրիլ 24-ին, նոյն պահանջը կը հնչեցնենք. Ցեղասպանութեան ուրացումը ցեղասպանութեան շարունակութիւնն է։ Վե՛րջ տուէք ուրացումին։ Ընդունեցէ՛ք յանցանքը՝ իր բոլոր իրաւական հետեւանքներով։ Միայն այդ ատեն անթաղ մեռելներու հոգիները կրնան հանգչիլ, եւ արդարութիւնը կրնայ հաստատուիլ։ Հակառակ պարագային, ցեղասպանութեան անէծքը պիտի չհեռանայ այս հողերէն։
Ինչպէս ամէն տարի Ապրիլ 24-ին, դարձեալ կ’ըսենք.
«ՃԱՆՉՑԻ՛Ր, ՆԵՐՈՂՈՒԹԻ՛ՒՆ ԽՆԴՐԷ՛, ՀԱՏՈՒՑԱՆԷ՛»
